Participatieproject Collectie – Boeken Van Balckeneynde Huis
20 oktober 2022
Aanleiding en achtergrond
Naar aanleiding van nieuwe inzichten in de erfgoedwereld heeft het Buitenmuseum meer ruimte gegeven aan het kleinere verhaal en aan lokale kennis. Begin 2022 startte daarom een participatieproject om boeken uit de bibliotheek van het Van Balckeneynde Huis te selecteren voor de collectie van het museum.
De boekencollectie is het persoonlijk eigendom van de familie die het huis destijds kocht: drie generaties uitgevers. In 2019 werd deze Haagse uitgeverij al als vierde pijler aan het collectieplan van het Buitenmuseum toegevoegd.
Inventarisatie
Aanvankelijk was het de bedoeling om alle boeken in de collectie van het museum op te nemen. Een vrijwilliger werkte anderhalf jaar aan een volledige inventarisatie. Het resultaat is een zeer hoogwaardige lijst van ruim 3500 boeken – de basis voor het participatieproject.
Waarderen 1 – Religieuze boeken en de Telos-vertaling
Drie generaties uitgevers woonden aan de gracht. Uitgever J. H. C. Voorhoeve († 1995) liet zijn bibliotheek na aan het huis. De collectie bestaat grotendeels uit religieuze publicaties en eigen uitgaven, zoals het Nieuwe Testament, Timotheüs (geïllustreerd weekblad) en een boek over Spinoza.
Uitgever Herman C. Voorhoeve (1837–1901) gaf het Nieuwe Testament – Telosvertaling uit. De eerste druk verscheen in 1877 en werd de Voorhoeve-vertaling genoemd.
Het Nieuwe Testament uit het Grieks – Telos-uitgave
De Telos-vertaling is oorspronkelijk gebaseerd op een Griekse tekst samengesteld door John Nelson Darby. De nieuwste versie (2018) is een leesbare en betrouwbare woordelijke Nederlandse vertaling, geschikt voor bijbelstudie en voorzien van:
- Korte inleidingen per Bijbelboek
- Verhelderende voetnoten en alternatieve vertaalmogelijkheden
- Schriftverwijzingen in de kantlijn
- Woordenlijst van belangrijke termen
- Uitleg over maten, gewichten en geldsoorten
- Overzicht Joodse partijen
- Overzicht familie Herodes
- Overzicht leven van Christus
- Tijdtafel van het Nieuwe Testament
De manier waarop de tekst historisch wordt geduid, sluit aan bij de traditie van Spinoza, die enkele deuren verder zijn belangrijkste werken schreef.
Boeken die essentieel waren voor de totstandkoming van de Telos-uitgave én relevante filosofische werken zijn geselecteerd voor mogelijke opname in de museumcollectie.
Het Oude Testament uit het Hebreeuws – Spinoza als grondlegger van bijbelstudie
Storytelling is belangrijk binnen musea. In dit project kan een sterk verband met Spinoza worden gelegd.
Spinoza bekritiseerde de letterlijke Bijbeluitleg van zijn tijd en ontwikkelde een historisch-kritische exegese waarbij onder meer centraal stonden:
- Historische context van de auteur
- Taalstudie
- Analyse van uitspraken en intenties
- Doel en wereldbeschouwing van de schrijver
- Ontstaansgeschiedenis van de Bijbel
Hij verklaarde wonderen vanuit bijgeloof en natuurwetten, en beperkte zich vooral tot het Oude Testament, geschreven in het Hebreeuws. Na zijn overlijden werd zijn Spraakkunstig Compendium van de Hebreeuwse Taalgevonden.
Het is bijzonder dat juist het Nieuwe Testament – in een taal waarin Spinoza geen expert was – later door Voorhoeve is vertaald met behulp van de boeken uit deze bibliotheek.
Democratisering van erfgoedwaarden
De vraag wie bepaalt welk erfgoed behouden blijft, leidt tot veel discussies.
Niet alleen de erfgoedspecialist beslist; ook de erfgoedgemeenschap speelt een rol.
In dit project vertegenwoordigde de Fundatie – eigenaar van de boekencollectie – lokale kennis en dacht mee over selectiecriteria en inventarisatie. Zo werd geprobeerd om lokaal perspectief te integreren in het eindresultaat.
Selectiecriteria
Belangrijke uitgangspunten waren:
- Het belang van Den Haag als stad van uitgevers
- Het belang van de Telos-uitgave, die hier werd geschreven en gepubliceerd
- De blijvende betekenis van deze vertaling voor een specifieke lokale gemeenschap
Met de data van ruim 3500 boeken werd een lijst met verantwoorde en gedragen selectiecriteria gevormd.
Participatieproject – Complexiteit
Participatieprojecten zijn per definitie complex. Belangrijke vragen zijn:
- Hoeveel invloed heeft de participatie?
- Wie worden er vertegenwoordigd?
- Hoe werkt participatie door in het eindresultaat?
Erfgoedwaarde is niet objectief, maar afhankelijk van sociale context en perspectief. Erfgoed is multivalent: verschillende mensen kennen er verschillende waarden aan toe.
Kanttekeningen en aanvullende inzichten
Tijdens de inventarisatie kwamen diverse aspecten aan het licht die belangrijk zijn bij collectiebeheer. Extra categorieën werden toegevoegd, zoals:
- Schrijvers (ontbraken in de oorspronkelijke Adbllib-lijst)
- Staat en conditie
- Provenance
- Relevantie voor toekomstige tentoonstellingen
De vrijwillige collectiemedewerker deed vervolgens een voorstel voor selectie én een persoonlijke keuze voor toekomstige tentoonstellingen.
Spectrum – Museale protocollen
Het Buitenmuseum moet bij collectiebeheer rekening houden met de richtlijnen van Spectrum (21 protocollen voor museaal beheer), onder meer:
1. Conditie van de boeken
Documentatie van samenstelling, staat en aanbevelingen.
2. Actieve en preventieve conservering
Behandelingen om verval te voorkomen of schade te herstellen.
3. Waardebepaling
Globale boekwaarde bleek over het algemeen gering. Dit riep vragen op over opname als geheel of selectie.
4. Collectie-evaluatie
Momenteel is de inventarisatie een 0-meting. Toekomstig format nog te bepalen.
5. Audit
Periodieke controle op nauwkeurigheid en volledigheid van collectie-informatie.
6. Schade en verlies
Procedures moeten worden vastgelegd.
7. Verzekeringen
Voor enkele objecten is dit relevant.
8. Calamiteitenplan
Koppeling met bedrijfsnoodplan en praktische zaken (bijvoorbeeld locatie brandblussers).
9. Gebruik van collecties
Raadpleging mogelijk onder toezicht; uitlenen in principe niet. Eventueel hekwerk ter bescherming.
10. Reproducties
Digitale reproducties worden toegejuicht.
Daarnaast speelt LAMO een belangrijke rol.
LAMO – Leidraad Afstoten Museale Objecten
De museumsector draagt collectieve verantwoordelijkheid voor zorgvuldig erfgoedbeheer. Musea in het Museumregister onderschrijven de Ethische Code voor Musea, waarvan de regels over afstoten zijn uitgewerkt in de LAMO.
Met recente ontwikkelingen rond de herziening van de LAMO is in 2022 een voorstel gedaan voor een strengere selectie, mede op basis van:
- De intrinsieke waarde per boek
- De conditie van de boeken
De discussie over eventuele opname in de collectie loopt nog.
Initiatief tot opname in de collectie
Eind oktober 2022 is er nog geen nieuwe overeenkomst voor opname van de boeken in de museumcollectie. Gezien de verplichtingen die hierbij komen kijken, is het onzeker of opname mogelijk is.
De inventarisatielijst blijft echter zeer waardevol en wordt inmiddels breder binnen de Fundatie gebruikt.